“Lảu xa” của người Thái ở Lộc Quang và nỗi nhớ quê mẹ xứ Thanh

Gia đình ông Vi Văn Thạch là một trong số ít hộ đồng bào Thái ở xã Lộc Quang giữ nghề truyền thống làm rượu cần

Nét độc đáo trong quy trình làm rượu cần của người Thái ở Lộc Quang là không sử dụng vỏ cây rừng làm men như các dân tộc lân cận. Thay vào đó, bà con sử dụng 4 loại lá quý: lá khuông, lá nhạnh, lá pấu và lá trầu rừng - các giống cây này vốn không có sẵn ở miền Nam mà được chính người dân tộc Thái khi di cư vào đây đã mang theo giống, cành chiết từ quê gốc Thanh Hóa để trồng trong vườn nhà.

Bà Hà Thị Đoàn (ngụ ấp Hiệp Hoàn A, xã Lộc Quang), nghệ nhân làm rượu cần người đồng bào Thái chia sẻ: “Việc chọn lá là nghi thức đòi hỏi sự thấu hiểu thiên nhiên sâu sắc và được truyền dạy từ ông bà, bố mẹ. Lá phải hái lúc đã già, đủ độ chát và tinh dầu. Nếu hái lá non, rượu sẽ bị chua, nhạt màu và không thể bảo quản lâu. Đây không chỉ là kỹ thuật hái lá, mà là sự trân trọng đối với di sản mà tổ tiên đã truyền dạy như bí quyết gia truyền”.

Trong quan niệm của người Thái, men rượu chính là “trái tim” của ché rượu. Men ngon thì rượu mới nồng, người uống mới say cái say nghĩa tình. Sau khi giã nhuyễn các loại lá và củ gừng đỏ, hỗn hợp được nặn thành những viên tròn. Quy trình phơi men là lúc thử thách bản lĩnh của người thợ. Men phải được phơi nắng đủ 3 ngày trong điều kiện thời tiết khô ráo.

Nghệ nhân Vi Văn Thạch được biết đến với tên gọi “Bố Thạch” có đặc sản rượu cần đạt chất lượng OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) cho biết: “Chỉ cần nhìn vào sắc diện của viên men là biết “linh hồn” của rượu có đạt hay không. Viên men đạt chuẩn phải lên màu trắng ngà hoặc nâu nhạt, tỏa mùi thơm dìu dịu của thảo mộc rừng. Nếu men chuyển sang sắc đen, người Thái dứt khoát bỏ đi, bởi họ quan niệm đó là điềm báo của sự không may mắn và chất lượng rượu không đảm bảo. Rượu “lảu xa” được ủ từ gạo nếp nấu chín, trộn đều với men bí truyền và ủ trong chum đất phủ lá chuối khô. Sau hơn một tháng ủ, rượu mới đạt độ chín, mang lại vị ngọt hậu thanh khiết, làm say lòng du khách phương xa”.

Rượu cần của người Thái khác với rượu cần của các dân tộc khác ở chỗ là bằng lá cây tươi chứ không dùng vỏ cây rừng. Nếp được nấu chín, trộn men, ủ trong chum đất hơn một tháng thì có thể uống.

Ông Nguyễn Văn Hà, Chủ tịch Hội Nông dân xã Lộc Quang cho biết: “Hội Nông dân xã cùng với chính quyền các địa phương đang hỗ trợ bà con vay vốn, trưng bày sản phẩm tại các hội nghị lớn để giới thiệu hương vị rượu cần đến với bạn bè quốc tế và du khách phương xa”.

Mỗi người dân nơi đây xem rượu cần không chỉ là thức uống mà còn là nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, cầu nối giao thoa văn hóa các dân tộc. Trong những dịp lễ hội, cưới hỏi hay ngày Tết, mọi người lại quây quần bên ché rượu cần, cùng nhau hút chung một vò rượu, cùng cất tiếng cười, lời ca. Chính khoảnh khắc ấy đã làm nên nét đẹp gắn kết, thể hiện tinh thần đoàn kết và nghĩa tình của đồng bào nơi đây. Rượu cần vì thế không chỉ là sản vật truyền thống, mà còn là linh hồn văn hóa, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc giữa nhịp sống đổi thay từng ngày.

Thu Hà